Augustus 1914: de forten van Luik tegen de Duitse leger

Voor de slagvelden van de Yser, voor Verdun en de lange strijd van de vertering, vond een van de eerste veldslagen van de Eerste Wereldoorlog plaats rond Luik. Gedurende bijna twee weken hielden de versterkingen van de stad stand tegen een Duitse leger dat geloofde snel de Maas over te kunnen steken. Hun verzet zou de stad niet van de bezetting kunnen redden, maar het zou het tijdschema van de invasie veranderen.

In de eerste dagen van augustus 1914 had Luik nog niet het gezicht van een stad in oorlog. De straten liepen zoals gewoonlijk, de winkels waren open en de tramlijnen reden. In het oosten echter naderden de troepenbewegingen elkaar. Sinds enkele jaren weet België dat in geval van een Europese oorlog haar neutraliteit niet voldoende zou zijn om het land te beschermen. De stad Luik, de toegangspoort naar de Maas en de grote transportroutes, is een van de strategische punten van het land.

Een betonnen gordel rondom de stad

Naar aanleiding van de bezorgdheid die voortkwam uit de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871, besluit de Belgische regering de verdediging van de Maas te versterken. Op 27 juni 1887 wordt een buitengewoon krediet goedgekeurd om vestingwerken te bouwen in Luik en Namen. Het project van Luik wordt toevertrouwd aan generaal Henri-Alexis Brialmont, een vooraanstaande militair ingenieur. Rondom de stad worden twaalf forten gebouwd: zes grote en zes kleine, verspreid over de beide oevers van de Maas.

Hun missie is duidelijk: een vijandelijke leger een vrij verkeer in de regio beletten, bruggen en communicatielijnen beschermen en vooral de tijd winnen die nodig is voor de mobilisatie van het Belgische leger. De fortgebouwen vormen geen continuuur. Ze zijn verspreid, op een boogvormige manier rond de agglomeratie geplaatst en moeten door hun beschietingen elkaar ondersteunen. Tussen hen blijven intervallen overeind te worden verdedigd door infanterie.

De gebouwen zijn indrukwekkend voor hun tijd. Gebouwd in beton, beschermd door grachten en uitgerust met beklede koepels, huisden ze kanonnen, mitrailleurs, kazerneën en voorraden. Maar hun ontwerp is gebaseerd op de militaire kennis uit de jaren 1880. In 1914 was de vooruitgang op het gebied van artillerie aanzienlijk. De kanonnen waren krachtiger, de kalibers zwaarder en de bombardementstechnieken veranderden. Deze kloof zal in de daaropvolgende dagen zwaar wegen.

4 augustus: de Belgische neutraliteit wordt geschonden

Op 4 augustus 1914 overschrijden de Duitse troepen de Belgische grens. België weigert de door Berlijn gevraagde overtocht: de invasie begint. In de regio Luik ontketenen zich snel de eerste gevechten. Het Belgische leger, onder leiding van luitenant-generaal Gérard Leman, moet een veel grotere armee bestrijden.

In de nacht van 5 op 6 augustus lanceerden de Duitsers hun aanval op de versterkte positie. De gevechten waren bijzonder heftig in de tussenruimtes tussen de versterkingen. In Herstal, Rabosée en op de heuvels van de Sart-Tilman voerden de Belgische eenheden een onverwachte weerstand aan. De Duitse aanval, geleid in verwarring en met een onvolledige kennis van het terrein, kostte veel geld. Eenheden werden teruggedreven, andere raakten in verwarring. De slag leek niet op de snelle mars die het legerhoofdkwartier had gehoopt.

Op 7 augustus slaagden toch Duitse troepen erin de stad binnen te dringen. Luik viel, maar de versterkingen voerden nog steeds een gevecht. Deze onderscheidingsfactor is essentieel: de verovering van de stad betekent niet de val van de versterking. De versterkingen, die los van elkaar staan, worden steeds meer autonome verdedigingspunten.

De forten houden stand, de zware artillerie komt aan bod

De Duitsers beseffen dat ze de communicatiekanalen niet vrijelijk kunnen gebruiken zolang de fortificaties intact blijven. Ze roepen dan een artillerie van de linie in die tot nu toe zelden door de verdedigers werd gebruikt. De mortieren van 420 mm, die in de verhalen vaak worden vergeleken met de «Grosse Bertha», lanceren projectielen die de verdedigingswerken kunnen doorbreken. De bombardementen zijn niet alleen gericht op de torens: ze verzwakken de daken, vernietigen de installaties en maken de lucht soms onherhaalbaar ondoorzichtig binnenin.

De garnizoenen lijden onder de hitte, het stof, de rook en de trillingen van de explosies. De communicatie wordt bemoeilijkt. Elektriciteit en ventilatie kunnen worden onderbroken. In de gangen leven de soldaten in bijna permanente duisternis, midden tussen gewonden en puinstukken. De weerstand blijft echter doorzetten, steeds sterker na elkaar.

Het fort van Barchon capituleerde op 8 augustus. In de daaropvolgende dagen vielen nog meer gebouwen in handen van de Duitsers. De Duitsers concentreerden hun aanvallen geleidelijk op de nog actieve fortgebouwen, waarbij soms de koepels werden uitgeschakeld. De verdedigers beseften dat de situatie bijna zonder uitweg leek, maar generaal Leman gaf opdracht om zoveel mogelijk te blijven vechten.

Loncin, 15 augustus 1914: de explosie die de herinneringen beïnvloedt

Generaal Leman vestigde zijn hoofdkwartier in het fort van Loncin. Op 15 augustus, na meerdere dagen bombardementen, raakte een bom de voorraadplaatsen van het munitiefabriek. Om 17.20 uur was de explosie verschrikkelijk. Een deel van het fort werd verwoest, de gewelven stortten in en tientallen soldaten werden begraven. Generaal Leman werd levend teruggevonden, zwaargewond en bewusteloos. De Duitsers namen hem gevangen en behandelden hem met de eerbied die hoort bij een tegenstander waarvan ze de moed kenden.

Loncin wordt het symbool van de verzetstrijd van Liège. De site herbergt vandaag de dag de sporen van de ramp en blijft een plaats van herinnering. De meeste forten van de omringende linie capituleerden of werden gedurende de dagen neutraliseerd. Op 16 augustus stopten de laatste versterkingen met het gevecht. De slag van Luik is beëindigd.

Een militaire nederlaag, een strategisch achterstand

De stad is bezet, de forten zijn verwoest of beschadigd, en België heeft de invasie niet voorkomen. Toch had het verzet van Luik een reikwijdte die verder reikte dan het lokale resultaat. Het vertraagde de Duitse opmars en droeg bij aan de ontwrichting van het geplande tijdschema voor de aanval. De gewonnen tijd was van belang voor de concentratie van de geallieerde troepen en voor de voorbereiding van het Franse verdedigingsplan.

Op 7 augustus 1914 had Frankrijk besloten om de Legioen van Eer toe te kennen aan de stad Luik. De onderscheiding erkende het moedige optreden van de verdedigers van de plaats, de soldaten van de 3e divisie en de garnizoenen van de twaalf forten. Luik werd de eerste buitenlandse stad die deze onderscheiding ontving.

De versterkte stad had het Duitse leger niet kunnen stoppen. Ze had echter de veroveraar een gevecht opgelegd waar hij niet op had gerekend en gaf de stad een unieke plaats in de geschiedenis van het begin van de Eerste Wereldoorlog. In augustus 1914 was Luik geen onoverwinnelijk fort. Het was een plaats die lang genoeg stand hield om te tellen.

Om verder te gaan

De provincie Luik biedt een chronologie van de slag en een presentatie van de twaalf forten. De Staatsarchieven herinneren eraan hoe deze voorsteden werden gebouwd en wat het project Brialmont betekende voor de Belgische verdediging.

De slag bij Luik – Provincie Luik · De forten van Luik in 1914 – Provincie Luik · De forten van de provincie Luik – Staatsarchieven

Een artikel uit de serie Liège 360 over de geschiedenis van de versterkte stad Liège.